Mosintegrimi euroatlantik – gabim fatal

Mosintegrimi euroatlantik – gabim fatal

Zëvendëskryeministri i Maqedonisë, Musa Xhaferri, në intervistën ekskluzive për “Kohën Ditore” flet për dhjetëvjetorin e Marrëveshjes së Ohrit, pajtimin ndëretnik mes shqiptarëve dhe maqedonasve, zhvillimet e fundit në Kosovë dhe gjasat për kapërcimin e mosmarrëveshjeve me Greqinë lidhur me emrin.

Zoti Xhaferri thotë se mosintegrimi i vendit në NATO dhe në BE, si rezultat i zvarritjes së heqjes së kësaj çështjeje nga rendi i ditës, do të ishte gabim me pasoja fatale

Zëvendëskryeministri i Maqedonisë, Musa Xhaferri, në intervistën ekskluzive për “Kohën Ditore” flet për dhjetëvjetorin e Marrëveshjes së Ohrit, pajtimin ndëretnik mes shqiptarëve dhe maqedonasve, zhvillimet e fundit në Kosovë dhe gjasat për kapërcimin e mosmarrëveshjeve me Greqinë lidhur me emrin. Zoti Xhaferri thotë se mosintegrimi i vendit në NATO dhe në BE, si rezultat i zvarritjes së heqjes së kësaj çështjeje nga rendi i ditës, do të ishte gabim me pasoja fatale

Intrvistoi: Seladin Xhezairi

Zyrtarë të lartë të Bashkimit Evropian dhe të administratës amerikane kanë riafirmuar edhe këto kohët e fundit se vendi i Maqedonisë është në aleancën ushtarake të NATO-s dhe në Bashkimin Evropian. Ky zaten është edhe aspirimi i të thuash të gjitha forcave politike të vendit. Mirëpo, edhe në Bruksel, edhe në Uashington lënë të kuptohet se kapërcimi i mosmarrëveshjeve me Greqinë lidhur me emrin kushtetues të Maqedonisë, që për Athinën zyrtare vazhdon të jetë i papranueshëm, si dhe vënia në jetë, në plotëni, e Marrëveshjes së Ohrit vazhdojnë të mbeten detyrat parësore për jetësimin e këtij objektivi madhor. Për këto dhe çështje të tjera flet Musa Xhaferri, zëvendëskryeministër i Maqedonisë nga radhët e Bashkimit Demokratik për Integrim.

Zoti Xhaferri, këto ditë përfundojnë manifestimet për shënimin e dhjetëvjetorit të Marrëveshjes së Ohrit që, sikundër dihet, i dha fund konfliktit shumëmujor midis forcave maqedonase dhe kryengritësve shqiptarë. Si zëvendëskryeministër i ngarkuar për vënien e tij në jetë, cili është vlerësimi juaj?

Musa Xhaferri: Po, keni të drejtë, më pesë shtator do të organizohet një konferencë për shënimin e dhjetëvjetorit të nënshkrimit të Marrëveshjes së Ohrit. Mysafir i këtij tubimi do të jetë edhe komisioneri i BE-së për Zgjerim, zoti Shtefan Fyle, ndërsa temë qendrore do të jetë decentralizimi, një çështje kjo mjaft esenciale e Marrëveshjes politike të Ohrit. Do të shohim se ku kemi mbërritur në këtë fushë, konform Marrëveshjes së Ohrit. Jo vetëm aspekti i përgjithshëm i demokratizimit të pushtetit dhe pushtetit lokal, që është një trend i BE-së, dhe që është treguar i suksesshëm, por vazhdimisht duke pasur parasysh nevojat dhe rrethanat e Republikës së Maqedonisë me kriterin matës sipas Marrëveshjes politike të Ohrit. Janë ftuar dhe mysafirë të tjerë të cilët kanë qenë të inkuadruar drejtpërdrejt ose tërthorazi dhe kanë qenë kontribuues, monitorues, të procesit të zhvilluar menjëherë pas vitit 2001. Fjala është për përfaqësuesit e posaçëm të Bashkimit Evropian, ata të cilët dhanë ndihmesën e tyre në kuadrin e ekipeve të zotit Solana që atëbotë ishte direkt i përkushtuar për arritjen e kësaj marrëveshjeje, por më pas edhe për vënien e saj në jetë, pastaj mysafir yni do të jetë edhe zoti Petersen që fillimisht këtu ishte ambasador i BE-së e më pas u bë i dërguar i posaçëm i OKB-së në Kosovë ku drejtoi procesin vendimtar të hartimit të Planit Ahtisari që çoi në pavarësinë e Kosovës. Lexuesit tuaj mbase janë në dijeni se ne, kohë më parë, patëm në Ohër shënimin e kalendarit të këtij përvjetori me një konferencë e cila u nderua nga ata që kontribuuan dhe nënshkruan në emër të BE-së dhe të Shteteve të Bashkuara të Amerikës dhe të NATO-s, për të reflektuar nga distanca dhjetëvjeçare se çfarë ishte realiteti atëbotë dhe çka ndryshoi sot Marrëveshja e Ohrit, por edhe për të vlerësuar rëndësinë e këtij dokumenti për të ardhmen dhe ekzistencën, ta quaj kështu, politike të Maqedonisë.

Zoti Xhaferi, tash ju jeni më kompetenti për të vlerësuar se çka është arritur e çka jo nga Marrëveshja e Ohrit. Le të fillojmë nga kjo e fundit?

Xhaferri: Në fakt, insistimi më i vendosur ka qenë dhe mbetet edhe sot e kësaj dite se duhet të ndryshohet Kushtetuta, ligji themeltar i shtetit…

Ajo ndryshoi…

Xhaferri:…i cili në fillim të viteve nëntëdhjetë të shekullit të kaluar u miratua, në eufori nga pala tjetër, duke përjashtuar ose margjinalizuar komunitetin shqiptar, shqiptarët etnikë të Maqedonisë, që përbëjnë një komponent shumë homogjen, qoftë nga aspekti etnik ose ai territorial, që historikisht këtu kanë qenë dhe historikisht kanë qenë bashkëpjesëmarrës të të gjitha aktiviteteve, të përpjekjeve politike për ndërtimin e Maqedonisë si shtet demokratik. Dhe, është pikërisht Marrëveshja e Ohrit ajo që afirmoi këtë vlerë, këtë peshë të elementit shqiptar në vend, por edhe të komuniteteve të tjera.

Në mos gabohem, nga Marrëveshja e Ohrit buron ajo që mund të quhet ndarje e fuqisë, ndarje e pushtetit, ndarje e interesave. Konform kësaj sa po ndihet nga shqiptarët e gjithë kjo?

Xhaferri: Unë besoj se pretendimi i dokumentit të Ohrit ka qenë korrigjimi i një politike gati njëshekullore ndoshta me dhe pa fajin e komunitetit maqedonas. Kjo për shkak të ish-sistemit komunist që qendrën e kishte në Beograd dhe dirigjohej prej tij. E sikundër dihet, maqedonasit nuk njiheshin si popull shtetformues nga Mbretëria kroate, sllovene e serbe, kur Maqedonia njihej si Banovinë jugore e Serbisë dhe për këtë periudhë nuk mund t’i bëjmë përgjegjës, por nga viti 1945 e këtej, qoftë edhe duke hedhur fajin tek sistemi komunist, nuk mund dhe nuk duhet të amnistohet nga ato që janë bërë kundër shqiptarëve, për hir të historisë, por edhe të gjeneratave që vijnë e që duhet ta dinë të vërtetën. Jo për hakmarrje, jo për revansh. E them këtë shumë me vetëdije. Për hir të asaj se modelet diskriminuese antiqytetëruese duhet të dënohen dhe të gjykohen, pastaj le vendoset përgjegjësia mbi ato subjekte që kanë drejtuar institucionet që kanë ushtruar atë politikë të vrazhdët ndaj shqiptarëve. E vërteta, prandaj duhet të zbardhet, sepse ajo i shëron padrejtësitë dhe plagët, edhe pse nuk mund të harrohet nga gjeneratat e reja.

kam përshtypjen se nuk mu përgjigjët. Sa është e prekshme Marrëveshja e Ohrit për shqiptarët?

Xhaferri: Unë besoj se ka mjaft elemente që e bëjnë atë të jetë e prekshme. Ndoshta ne nuk kemi ngritur kapacitete të mjaftueshme për ta informuar më mirë publikun…

Këtë mund ta bëni përmes “Kohës Ditore”…

Xhaferri: … e brendshëm dhe atë të jashtëm, shqiptar, se cila është pesha, vlera, e asaj që është arritur, por dhe për nevojën e ngritjes së kapaciteteve të reja për përshpejtimin e plotësimit të pritjeve të opinionit tonë publik. Shqiptarët nuk duan asnjë epërsi që do të dëmtonte maqedonasit, por kërkojnë me të drejtë që edhe kërkesat e tyre për barazi politike e ekonomike të mos politizohen. Dhe gjithë kjo vlen edhe për komunitetet e tjera, sepse në Evropën e bashkuar Maqedonia do të hyjë doemos me qytetarë të barabartë, pa dallime etnike e konfesionale. Prandaj ne kërkojmë që edhe shqiptarët të jenë bartës të institucioneve më të larta të këtij shteti, menaxherë të institucioneve relevante publike, në nivel qendror dhe lokal, dhe mosdurimi për të plotësuar këtë boshllëk njëqindvjeçar, e krijon perceptimin se Marrëveshja e Ohrit është një mekanizëm sa për të qetësuar shpirtrat e shqiptarëve dhe nuk ka vlerë substanciale me çka unë nuk pajtohem.

[b] Kur është fjala për këtë, zoti Arbër Xhaferri thotë se për këto që kanë arritur shqiptarët sot nuk duhej bërë lufta më 2001…

Xhaferri: Është në përgjegjësinë e zotit Xhaferri që, për mendimin tim, të bëjë një spekulim të sofistikuar politik apo filozofik, siç mundohet ai ta shesë dhe që nuk korrespondon me rrethanat dhe realitetin në Maqedoni. Ka shumë opinione se Marrëveshja e Ohrit po realizohet me shumë vështirësi dhe pikërisht kjo e demanton atë se po të mos ishte kjo marrëveshje, vallë kush do të kishte guxim politik të bëjë përfaqësim të drejtë, mendoj jo vetëm të punësojë, të mbushë zyra me shqiptarë, por të bëjë përfaqësim dhe ndarje cilësore të pushtetit dhe të forcës së pushtetit. Pa këtë garanci të brendshme kushtetuese dhe të jashtme, të qendrave shumë relevante, kryesore të botës, sikurse është NATO-ja, Shtetet e Bashkuara të Amerikës dhe Bashkimi Evropian, ne nuk do të ishim në pozitën në të cilën jemi sot, me gjithë këtë mbështetje, për të vendosur kritere të qëndrueshme për një barazi politike dhe ekonomike në Maqedoni. Faktikisht, e them me keqardhje, kohët po i vyshkin teoritë e tilla të Arbër Xhaferrit, si frymëzime që i ka nga librat e lexuar, ama menaxhimi i proceseve është jashtë tyre.

E përmendët decentralizimin. Ekspertët thonë se më i mprehtë është decentralizimi fiskal. Mund të na thoni se cilat janë problemet kryesore?

Xhaferri: Së pari, që të jem transparent, kur Maqedonia ka pretenduar në vitin 2002-2003 të ndërtojë bazat mbi decentralizimin në përgjithësi e sidomos atë fiskal që është më i ndjeshmi, aty ku janë mjetet financiare, pa të cilat nuk mund të realizohet asnjë projekt, qoftë edhe i një organizate joqeveritare apo nuk mund të mbahet edhe një koncert lokal, nuk ka qenë e lehtë dhe nuk ka pasur ndonjë përkrahje të ekspertëve për të ofruar ide apo modele të mirëstudiuara për strukturat udhëheqëse politike. Kjo edhe për shkak se kjo çështje ishte risi, e papërpunuar as nëpër fakultetet dhe universitetet tona, por jo dhe gjithaq e dukshme, e kapshme, edhe në mbarë rajonin. Sepse kalimi i financave nga pushteti qendror në atë lokal është diçka shumë e dhimbshme. Kjo edhe si barrë e një mentaliteti të vjetruar jo vetëm në dimensionin etnik se maqedonasit nuk lëshojnë pe që burimet financiare të menaxhohen nga një kryetar komune që është shqiptar, ta them këtë shkurt e shqip, por edhe për shkak se pushteti qendror e shikon si rival pushtetin lokal, ndarjen e pushteteve. Këtë mentalitet ne po punojmë që t’ia lëmë të kaluarës. Është përcaktim politik i subjektit që unë përfaqësoj që të kemi një zhvillim të barabartë rajonal dhe për këtë po punojmë për ngritjen e infrastrukturës ligjore, të prekshme nga pushteti lokal sepse vetëm kështu qytetari mund t’i prekë, si do të thoshit ju, të mirat që për ne shqiptarët dolën nga Marrëveshja e Ohrit. Pra, ne po punojmë për ngushtimin e dallimeve që zanafillën e kanë shumë të hershme, sepse, më lejoni të them, qytetari paguan pak a shumë të njëjtin çmim që administrata publike u ofron qytetarëve në të gjitha njësitë administrative.

Mund të themi se këto probleme do të hiqen nga rendi i ditës gjatë këtij mandati?

Xhaferri: Ne kemi inkorporuar në programin qeveritar këmbënguljen për ndryshimin e modelit të decentralizimit fiskal që ka shumë kritere të ofruara nga ekspertë dhe me mbështetje në ato të BE-së ku aspirojmë të anëtarësohemi. Ne, si pushtet qendror, duhet të jemi më të guximshëm që të ndryshojmë, ta reformojmë, decentralizimin si tërësi dhe aq më shumë decentralizimin fiskal që brenda një afati, të themi dhjetëvjeçar, të arrijmë një zhvillim të balancuar në mes të rajoneve, komunave, që do të krijonte atë kohezionin e brendshëm, të vërtetë, e jo të përkohshëm, pa fushata për të krijuar perceptim publik, por që këtë ta ndiejnë vetë qytetarët.

Keni mirëkuptim për këtë edhe nga partneri juaj, partia VMRO-DPMNE e kryeministrit Nikola Gruevski?

Xhaferri: Unë jam i bindur se Marrëveshja politike e Ohrit po ndryshon qasjen tek të gjithë, qoftë edhe ngadalë, ndaj dukurive, problemeve, kërkesave të qytetarëve, pa bërë dallime mbi baza etnike, për arsye se në këtë proces politik ne jemi detyruar të mësojmë të gjithë. Ndaj besoj se partnerët tanë po binden se kjo është rruga e vërtetë. Tjetër nuk ka.

Dhjetë vjet pas Marrëveshjes së Ohrit a është arritur ai që quhet afrim-pajtim ndëretnik, apo të jem më konkret, pajtimi mes maqedonasve dhe shqiptarëve? Fakti që partia juaj , e cila doli nga krahu i luftës dhe fitoi edhe në zgjedhjet e fundit, është në koalicion me VMRO-DPMNE-në që më 2001 ishte në pushtet, është një sinjal, por si e ndeni ju: a i përket të kaluarës ai mosbesim deri vonë tepër i pranishëm?

Xhaferri: Së pari, në përmasat e asaj që ka ekzistuar, ai mosbesim nuk është më. Mirëpo ne flasim për procese politike ku, kur flitet për këtë çështje, ajo vazhdimisht tingëllon si diçka e huaj, pavarësisht nga baza etnike, por kur rrethanat ndryshojnë dhe realitetet e imponojnë atë, ndryshojmë edhe ne. Për këtë jemi të vetëdijshëm. Është pozitive për procesin politik që u arrit bashkëqeverisja, edhe në vitin 2008 edhe tash, në mes të VMRO-DPMNE-së dhe Bashkimit Demokratik për Integrim. Një, duke pasur parasysh gjenezën e këtyre grupimeve politike dhe dy, duke pasur parasysh konfrontimin e tyre, po flas tani si për ide politike, si koncept, pavarësisht asaj formës së vrazhdët të luftës, të cilët duhet të që në mënyrë bindëse të dëshmojnë se janë ato që mund të ndryshojnë proceset, të bindin qytetarët se janë pjekur rrethanat për pajtim politik së pari dhe ai pajtim sa do të shtrihet ndër masa, në popull, kjo më duhet të pranoj, është një punë e lodhshme. Këtu tek ne shpesh shtrohet çështja, përmes bisedave e anketimeve, se çfarë është niveli i bashkëjetesës gjithnjë duke rifreskuar atë të ish-sistemit dhe ky është një gabim i madh. Nëse e masim bashkëjetesën me kriteret e ish-sistemit do të keqkuptohemi dhe nuk do të kemi efekte.

Përshtypja ime, pas një mungese të thuash dhjetëvjeçare këtu, është se diçka ka ndryshuar në disponimin ndëretnik mes maqedonasve dhe shqiptarëve, dhe këtë perceptim e kam fituar këto ditë në Universitetin e Evropës Juglindore në Tetovë duke parë mënyrën spontane të komunikimit në gjuhë të njëri-tjetrit të studentëve të të dy komuniteteve. Mirëpo, duke marrë parasysh takatin politik të partnerit shqiptar, vëzhguesit thonë se me rëndësi parësore është sinqeriteti dypalësh i partnerëve qeverisës. Fakti se pas zgjedhjeve të paradokohshme, BDI bëri një marrëveshje me partinë e kryeministrit Gruevski, më të mirën që ndonjë forcë politike shqiptare ka bërë me palën maqedonase në Maqedoninë e pavarur, sikundër do të vlerësonte ish-politikani Ismet Ramadani, mendoni se mund të sjellë vlera të reja në skenën, në realitetin deri tani të zymtë politik ndëretnik në Maqedoni?

Xhaferri: Unë jam shumë dakord. Së pari, duhet të respektohet kultura, historia dhe tradita, identiteti i njëri-tjetrit. Kur them të respektohet e bëj këtë në plotëkuptimin e fjalës. Jo të ofendohet, jo të bastardohet përmes shkrimeve apo tryezave të emërtuara edhe si “shkencore”…

Apo ndërtimit të kryqeve, kishave e xhamive…

Xhaferri: Duhet të trajtohen me kujdes, nuk duhet të ketë përzierje të fushave. Se si do të ndihen qytetarët, pavarësisht se kujt komuniteti religjioz i takojnë, të ndërtojnë dhe respektojnë kultet, ama pa u bërë faktor a kriter i politikës. Fatkeqësisht, do të ketë përherë tendenca, por është përgjegjësi e atyre që drejtojnë institucionet se çfarë qasje, çfarë qëndrimi do të ndërtojnë ndaj këtyre dukurive. Kjo është vija ndarëse. Një. E dyta, ne jemi dëshmitarë të një fushate tepër të egër, të mos përdor ndonjë fjalë tjetër, të urrejtjes së gjuhëve. Dhe, kur ke urrejtje ndaj gjuhëve, t’i pretendon të urresh një kulturë të një populli dhe pa dyshim që konfrontimi nuk ka për të munguar dhe pa dyshim armiqësimi nuk do të mungojë. Mjerisht, Maqedonia ende nuk është bërë imune ndaj paraqitjeve të këtilla. Sepse, ta zëmë përdorimi i shqipes nuk do të thotë se është në dëm të maqedonishtes. Këto janë dy çështje që nuk duhet të përzihen. Por, mjerisht reflektimi i opinioneve po ecën ngadalë për arsye se në të kaluarën këtu është bërë një fushatë shumë e turpshme kundër gjuhës, kundër kulturës, kundër kultivimit të asaj vlere që është thelbore për kulturën e një populli, të një kombi. Dhe kjo është ajo sfida të cilën duhet ta kenë parasysh të gjithë politikëbërësit këtu, qofshin ata nga pala maqedonase apo shqiptare. Të ndalem tani tek programi i përbashkët. Së pari, ai provon se edhe ne mund t’i rrekemi një metodologjie evropiane, moderne dhe është transparent përpara qytetarit, votuesit, se cili është programi bashkëqeverisës. Kjo për arsye se kjo nuk është vetëm çështje e brendshme e dy partive që kanë bërë koalicion, por çështje që i intereson votuesit, pavarësisht në ka votuar VMRO-DPMNE-në apo BDI-në. Transparenca nuk lë vend për manipulime e spekulime.

Çfarë ka pasur deri tash…

Xhaferri: Ka pasur, ka pasur deri tash. Dhe, kjo u shërben atyre që qeverisin për të mos u fshehur prapa alibive “kemi thënë, s’kemi thënë…, është apo nuk është ky program edhe i yni…”. Mund të ketë divergjenca në dinamikën e realizimit të përcaktimeve programore, të atyre që janë projekte origjinale të BDI-së apo VMR-DPMNE-së, do të realizohet në vitin 2011 apo 2012. Këtu mund të ketë hapësirë dhe kjo është normale për çdo vend të botës, sepse varet edhe nga buxheti e jo vetëm nga vullneti politik. Mirëpo, esenca, boshti i programit, nuk mund të ndryshojë sepse do të ketë pasoja për koalicionin.

Me pak fjalë zoti Xhaferi, integrimi euroatlantik i Maqedonisë është, sikurse thoni ju politikanët, interes strategjik. Maqedonia e ka një problem të pazgjidhur, atë të emrit, me Greqinë fqinje. Jeni optimist se këtë çështje do ta hiqni për së shpejti nga rendi i ditës?

Xhaferri: Nëse integrimi i Maqedonisë në NATO ka qenë një kërkesë, unë mendoj se kohët e fundit po bëhet domosdoshmëri, sepse është i pakompensueshëm, pavarësisht kush si e shikon. Dhe, një shtet si Maqedonia, kur ballafaqohet me implementimin e Marrëveshjes së Ohrit, me krizën ekonomike, ballafaqohet me pretendimet nga e kaluara historike dhe e tashme e fqinjëve, të mendojë se mund të mbijetojë jashtë Aleancës dhe BE-së, ky do të ishte gabim fatal me rreziqe që nuk do të mund të kompensoheshin. Prandaj them se kapërcimi i dallimeve është domosdoshmëri, me këmbënguljen që të ketë një kompromis i cili do të ishte i pranueshëm për të dyja palët, pa e nxjerrë asnjërën në pozita që do të ishin ofenduese. Në këtë rrafsh po punohet edhe me ndihmën e faktorëve relevantë ndërkombëtarë që po trimëron të dyja palët të jenë politikisht më të guximshme. Nuk jam shumë i sigurt, por si shembull do ta përdor: Kancelari gjerman Konrad Adenhauer, nëse s’gabohem, kur ka pasur një ofertë që të bashkojë Gjermanitë, por me kusht që Gjermania Perëndimore t’i takonte bllokut socialist, ai e ka refuzuar këtë. Një guxim i tillë për Gjermaninë u tregua shumë largpamës.

Po qeveria juaj do ta ketë këtë guxim që çështjes së hapur thuaja këtu e 20 vjet më parë t’i vërë pikë?

Xhaferri: Pikërisht them se faktori ndërkombëtar po bën përpjekje për të përshpejtuar këtë proces në mënyrë që palët të jenë politikisht më të guximshme dhe kam përshtypjen se po shkojmë në këtë drejtim.

Së fundi zoti Xhaferri, një deklaratë e kreut të partisë suaj, zoti Ali Ahmeti, për zhvillimet e fundit në Kosovë, ndër qarqet maqedonase këtu, hasi në komente e interpretime të ndryshme. Duke marrë parasysh se flisni për një të përditshme kosovare, si i shikoni këto zhvillime, a mund të jetë Maqedonia indiferente ndaj tyre?

Xhaferri: Maqedonia, për shumë arsye, nuk mund të jetë indiferente. Së pari, për shkak të kriterit, formulës së ndryshimit të kufijve në kuadrin e vendeve që dolën nga ish-Jugosllavia. Së dyti, nuk mund të jetë indiferente për shkak të lidhjeve historike, kombëtare, kulturore e familjare me shqiptarëve të Maqedonisë dhe shqiptarëve të Kosovës. Këtë politika nuk mund ta operojë. Këto janë ato elementet bazë të cilat gjithkush duhet t’i ketë parasysh nëse do të imagjinonte apo edhe projektonte ndonjë ide se mos vallë ndarja apo shkëputja e një pjese të territoreve do të ishte shërim i gjendjes. Kjo duhet të na shtyjë që të mos i trazojmë këto procese për arsye se nuk dimë se deri ku mund të shtrihen dhe nuk do të ishte e lehtë që ato sfida të menaxhohen. Unë mendoj se ngjarjet në veri të Kosovës kanë marrë kahen e duhur, me gjithë përplasjet dhe anomalitë, si rezultat i gjendjes së deritashme, dhe për këtë flet edhe mbështetja që gëzon udhëheqja në Prishtinë nga qendrat politike të vendosjes. (Koha Ditore)